سایهزنی فرآیندی جادویی است که یک دایره تخت را به یک کره، یا یک مستطیل را به استوانه تبدیل میکند.
هنرمندان با درک نحوه برخورد نور با اجسام، از “تیرگی و روشنایی” (Value) استفاده میکنند تا توهم سهبعدی بودن را ایجاد کنند.
اگر هنرمند هستین یا علاقمند به هنر این مقاله را کامل مطالعه کنید.
ما در این مقاله چهار تکنیک سایه زنی بنیادین و بسیار مهم در طراحی شامل (Hatching, Crosshatching, Stippling, Blending) را که پایه درک حجم و نور در هنر هستند را در این مقاله بررسی خواهیم کرد.
همچنین می توانید برای آموزش اصولی طراحی و نقاشی در شهر جدید سهند روی آموزش اصولی طراحی و نقاشی در شهر جدید سهند کلیک کنید و آدرس محل آموزشگاه همراه با شماره تماس ها را ببینید.
مقاله های مرتبط:
طراحی دست و بازو به ساده ترین روش ممکن
طراحی مرحله به مرحله جوجه اردک با کلمه انگلیسی DUCK
آموزش طراحی دست به صورت گام به گام
۱. هاشور زنی (Hatching)
- تعریف: هاشور زنی ایجاد سایه با استفاده از خطوط موازی است. در این روش خطوط یکدیگر را قطع نمیکنند.
- نحوه کار عملی: برای ایجاد تیرگی بیشتر (سایهها)، خطوط را نزدیک به هم میکشید. برای ایجاد روشنایی، فاصله خطوط را از هم بیشتر میکنید.
- نکته تخصصی: از “هاشور فرمی” (Contour Hatching) استفاده کنید. به جای خطوط صاف و تخت، خطوط خود را خمیده کنید تا از فرم جسم پیروی کنند (مانند خطوط منحنی روی استوانه و کره در تصویر شما). این کار گرد بودن و حجم جسم را تاکید میکند.
مراحل هاشور زنی (Hatching)
در این روش، ما فقط با تراکم خطوط موازی کار داریم.
- مرحله ۱ (طرح خطی): طرح کلی جسم (مثلا یک کره) را کمرنگ بکشید. ناحیه “هایلایت” (روشنترین نقطه) را مشخص کنید تا آنجا را سفید نگه دارید.
- مرحله ۲ (لایه اول): خطوط مورب را با فاصله نسبتاً زیاد در تمام نواحی (به جز هایلایت) بکشید. این تنالیته خاکستری روشن شماست.
- مرحله ۳ (تیرگی متوسط): در نواحی سایهدار، خطوط جدیدی موازی با خطوط قبلی بکشید، اما اینبار آنها را در فضای خالی بین خطوط قبلی قرار دهید تا تراکم بیشتر شود.
- مرحله ۴ (سیاهی مطلق): در تاریکترین قسمت (Core Shadow) و سایه روی زمین، خطوط را بسیار فشرده و نزدیک به هم بکشید.
۲. هاشور متقاطع یا ضربدری (Cross-hatching)
- تعریف: توسعهای از روش هاشور زنی قبلی است که در آن دسته دوم خطوط، دسته اول را قطع میکنند (معمولا به صورت عمود یا مورب).
- نحوه کار عملی: ابتدا با هاشور معمولی شروع میکنید. سپس، لایهای از خطوط را در جهتی متفاوت روی آن اضافه میکنید. هرچه لایههای خطوط متقاطع بیشتر باشد، سایه تیرهتر و متراکمتر میشود.
- کاربرد: ایجاد بافت (مانند پارچه یا سنگ زبر) و رسیدن به سایههای بسیار عمیق و غنی. این روش در طراحی با جوهر و راپید بسیار محبوب است اما با مداد هم عالی میشود.
مراحل هاشور متقاطع (Cross-hatching)
اینجا ما “بافت” میسازیم و خطوط را روی هم سوار میکنیم.
- مرحله ۱ (لایه پایه): مثل روش قبل، یک دور هاشور یکجهته (مثلا مورب به راست) روی نواحی سایهدار بزنید.
- مرحله ۲ (تقاطع اول): حالا جهت دست را عوض کنید و خطوطی مورب به سمت چپ (مخالف جهت قبلی) بکشید تا لوزیهای کوچک تشکیل شود.
- مرحله ۳ (عمق دادن): برای تیرهتر کردن سایهها، لایههای عمودی یا افقی را هم اضافه کنید.
- مرحله ۴ (کنتراست نهایی): در تیرهترین بخشها، آنقدر لایههای متقاطع اضافه کنید که سفیدی کاغذ تقریباً ناپدید شود.
۳. نقطه گذاری (Stippling)
- تعریف: سایهزنی فقط با استفاده از نقاط. هیچ خطی استفاده نمیشود.
- نحوه کار عملی: شما با تغییر تراکم نقاط، تونالیته ایجاد میکنید. تجمع زیاد نقاط سایههای تیره را میسازد و نقاط پراکنده نواحی روشن را شکل میدهند.
- مزایا و معایب این روش: این روش گذار بسیار نرم و بافتی مخملی و خاص ایجاد میکند. با این حال، وقتگیرترین تکنیک است و به صبر زیادی نیاز دارد.
- کاربرد: تصویرسازیهای دقیق گیاه شناسی یا شبیهسازی بافتهای متخلخل (مانند گل ها، پوست یا سنگهای سوراخدار).
مراحل نقطهپردازی یا نقطه گذاری (Stippling)
این روش تمرین صبر و کنترل فشار دست است.
- مرحله ۱ (نقاط راهنما): نقاط را خیلی پراکنده و دور از هم در نواحی که قرار است خاکستری باشند بگذارید. (هایلایت کاملاً خالی بماند).
- مرحله ۲ (تراکم): شروع کنید به گذاشتن نقاط بیشتر در فضای بین نقاط قبلی.
- مرحله ۳ (شکلدهی سایه): در قسمتی که سایه اصلی است، نقاط را آنقدر نزدیک به هم بگذارید که تقریبا به هم بچسبند، اما روی هم نیفتند.
- مرحله ۴ (نرم کردن): مرز بین سایه تیره و قسمت روشن را با نقاطی با تراکم متوسط پر کنید تا تغییر رنگ ناگهانی نباشد (یک گرادینت نرم بسازید).
۴. محو کاری (Blending)
- تعریف: پخش کردن گرافیت مداد برای از بین بردن رد قلم، به منظور ایجاد یک شیب رنگی (گرادینت) یکدست و بدون درز.
- نحوه کار عملی: پس از گذاشتن گرافیت روی کاغذ، هنرمندان از ابزارهایی مانند محوکن کاغذی (Tortillon)، دستمال کاغذی یا چرم جیر برای فشار دادن گرافیت به داخل بافت کاغذ استفاده میکنند.
- هشدار: مبتدیان اغلب از انگشت خود برای محو کردن استفاده میکنند. از این کار پرهیز کنید! چربی طبیعی پوست دست شما میتواند به کاغذ آسیب بزند و باعث شود طراحی به مرور زمان کثیف یا “چرک” به نظر برسد و خیلی از مربیان مهد کودک که به اسم استاد آموزشگاه باز کردند این مورد را نمی دانند و به هنرجو هم یاد نمی دهند. پس همیشه از ابزار استفاده کنید.
- کاربرد: پرترههای رئال (واقعگرایانه)، سطوح صاف فلزی، صاف شیشه ای و…
مراحل محو کاری (Blending)
این روش محبوبترین روش برای پوست و اجسام صاف است.
- مرحله ۱ (سایه زبر): با کناره نوک مداد (مداد را مایل بگیرید)، سایه را به صورت رفت و برگشتی روی کاغذ بگذارید. لازم نیست خیلی تمیز باشد. در قسمتهای تیره فشار بیشتر و در قسمتهای روشن فشار کمتر وارد کنید.
- مرحله ۲ (شروع محو کردن): با یک “محوکن” (Tortillon) یا دستمال کاغذی، از قسمت روشن به سمت تیره بکشید. (اگر از تیره به روشن بروید، تیرگی کل کار را سیاه میکند).
- مرحله ۳ (لایه دوم): معمولا بعد از محو کردن، تیرگی مداد کمرنگ میشود. دوباره روی قسمتهای تیره مداد بزنید و مجدد محو کنید.
- مرحله ۴ (پاککن کاری): با یک پاککن تمیز، لبههای هایلایت را تمیز کنید تا برق جسم دیده شود.
مدل زنده طراحی از طبیعت بیجان
یک تخممرغ یا یک سیب واقعی را روی میز بگذار و یک چراغ مطالعه را از یک سمت به آن بتابان.
حالا با یکی از تکنیکهای بالا (هرکدام که بیشتر دوست داشتی) را انتخاب کن و سعی کن آن سیب/تخممرغ را دقیقا شبیه به مدلی که میبینی سایه بزنی و سایه روشن ها را دربیاری.
چک لیست بررسی نهایی برای این که بدانید درست کشیده اید یا نه عبارتند از:
- آیا “سایه افتان” (سایهی جسم روی میز) را کشیدی؟
- آیا روشنترین نقطه (Highlight) را سفید نگه داشتی؟
- آیا گذار از تیره به روشن نرم است؟
نکته مهم و طلایی برای سایه زنی:
اگر کنترل فشار مداد برایتان سخت است، مداد را از انتهای آن بگیرید (دورتر از نوک). این کار باعث میشود نتوانیید فشار زیادی وارد کنید و سایهها نرمتر و هنریتر میشوند. اما برای جزئیات دقیق و نقاط، مداد را نزدیک به نوک بگیرید و روی آنها کار کنید.